Prace społecznie użyteczne są nową formą aktywizacji bezrobotnych wprowadzoną nowelizacją ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (weszła w życie 1 listopada 2005 roku). Oznaczają  one prace wykonywane przez bezrobotnych, nie posiadających już prawa do zasiłku. Do tych prac kieruje ich starosta, a organizują gminy w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej, organizacjach lub instytucjach statutowo zajmujących się pomocą charytatywną lub na rzecz społeczności lokalnej.

Prace takie mogą wykonywać bezrobotni, dla których upłynął już czas pobierania zasiłku bądź też go nie nabyły (prawa takiego nie ma około 87 proc. bezrobotnych), na terenie gminy, w której bezrobotny zamieszkuje lub przebywa, w wymiarze do 10 godzin tygodniowo za wynagrodzeniem co najmniej 7,10 zł za godzinę.

Ustawa nie zawiera ograniczenia czasowego dla realizacji tych prac - co oznacza, iż osoba bezrobotna może cały rok (i dłużej) wykonywać prace społecznie użyteczne, przy czym zachowuje status osoby bezrobotnej. Osoba wykonująca prace społecznie użyteczne jest objęta ubezpieczeniem zdrowotnym (z tytułu posiadania statusu osoby bezrobotnej) oraz  ubezpieczeniem wypadkowym. Trzeba w tym miejscu jednak zaznaczyć, że odmowa podjęcia takiej pracy oznacza utratę statusu bezrobotnego.

Przepisy znowelizowanej ustawy mocno ograniczyły krąg podmiotów, na rzecz których prace takie mogą być wykonywane. Wynika z tego dobitnie, że mają one służyć wsparciu lokalnych społeczności (przede wszystkim gmin nie mających na celu maksymalizacji zysku). Gminy powinny przygotowywać plany określające rodzaj i ilość prac niezbędnych dla gminy i je przekazywać powiatowym urzędom pracy oraz kierownikom ośrodków pomocy społecznej. Na wniosek starosty kierownicy ośrodków pomocy społecznej powinni sporządzać informacje o liczbie osób bezrobotnych bez prawa do zasiłku korzystających ze świadczeń pomocy społecznej, które powinny zostać skierowane do wykonywania prac społecznie użytecznych na terenie gminy. Na podstawie tych informacji starosta zawiera z gminą porozumienie i powiatowy urząd pracy kieruje bezrobotnych do wykonywania prac społecznie użytecznych. W miastach na prawach powiatu nie zawiera się porozumienia, lecz organizuje prace społecznie użyteczne na podstawie wniosku prezydenta miasta.

Pomiędzy podmiotem, w którym są organizowane prace społecznie użyteczne a osobą bezrobotną na podstawie skierowania starosty (urzędu pracy) nie nawiązuje się stosunek pracy oraz nie jest zawierana żadna umowa. Ten rodzaj relacji ma charakter stosunku zobowiązaniowego według prawa cywilnego. Dwie strony (podmiot i osoba bezrobotna) mają wobec siebie zobowiązania, wyrażające się między innymi:

a) po stronie gminy lub podmiotu jest to zobowiązanie do:
* stworzenia bezpiecznych i higienicznych warunków wykonywania pracy społecznie użytecznej oraz przestrzegania przepisów prawa pracy dotyczących wykonywania przez kobiety prac szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia,
* uwzględnienia przy przydziale prac społecznie użytecznych wieku bezrobotnego, stanu jego zdrowia oraz w miarę możliwości posiadanych kwalifikacji,
* pouczenia osoby bezrobotnej o konieczności przestrzegania ustalonego w miejscu wykonywania pracy społecznie użytecznej porządku i dyscypliny,
* zapoznania bezrobotnego z przepisami dotyczącymi bezpieczeństwa i higieny pracy,
* ustalenia wysokości przysługującego bezrobotnemu świadczenia (z uwzględnieniem rodzaju i efektów wykonywanej pracy) oraz do wypłaty tego świadczenia pieniężnego w okresach miesięcznych z dołu.

b) po stronie osoby bezrobotnej jest to:
* zobowiązanie wykonywania prac społecznie użytecznych w miejscu, czasie i w sposób wskazany przez gminę lub podmiot, w którym te prace są organizowane,
* zobowiązanie do przestrzegania ustalonego w miejscu wykonywania pracy społecznie użytecznej porządku, dyscypliny i zasad bezpieczeństwa.

Wykonywanie prac społecznie użytecznych może maksymalnie trwać 10 godzin na tydzień - zatem osoby bezrobotne kierowane do wykonywania prac społecznie użytecznych nie są kierowane na badania lekarskie na zasadach dotyczących pracowników w celu ustalenia przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania tych prac. Jednakże, przy przydziale prac należy uwzględniać stan zdrowia osoby bezrobotnej.

Starosta (powiatowy urząd pracy) na wniosek gminy dokonuje gminie refundacji ze środków Funduszu Pracy z tytułu świadczeń pieniężnych wypłaconych osobom wykonującym prace społecznie użyteczne. Ustawa nie przewiduje możliwości wypłacania gminie zaliczek na wypłatę świadczeń. Refundacja dokonywana jest w wysokości nie większej niż  60  proc. od 7,10 zł za godzinę określonych w porozumieniu. Środki na refundację, o której mowa powyżej mieszczą się w limicie środków Funduszu Pracy przekazywanych samorządom na aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu.

Jak wynika z omówionych powyżej przepisów podmiotu, który wypłaca świadczenie pieniężne z tytułu wykonywania prac społecznie użytecznych i osoby bezrobotnej nie łączy umowa. Wynagrodzenie uzyskane z tego tytułu stanowi zatem dla osoby fizycznej przychód z tzw. innych źródeł, o których mowa w art. 10 ust. 1 pkt 9 i art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176, ze zm.). Od dochodów tych podmiot wypłacający, jak też osoba otrzymująca wynagrodzenie nie odprowadzają miesięcznych zaliczek na podatek dochodowy. Jednakże po zakończeniu roku kalendarzowego - osoba bezrobotna będzie zobowiązana do samodzielnego rozliczenia podatku.

Wprowadzenie prac społecznie użytecznych miało na celu, oprócz zapewnienia osobom bezrobotnym możliwości uzyskania minimalnych przynajmniej środków do życia i wsparcia działań społeczności lokalnych, zdyscyplinowanie bezrobotnych i ograniczenie możliwości wykonywania przez nich pracy "na czarno". Zwiększenie tej formy wsparcia powinno spowodować bardziej trafne kierowanie pomocy socjalnej do osób rzeczywiście jej potrzebujących. Stosowana jest zasada, że odmowa pracy na rzecz gminy wiązać się będzie z odmową udzielania pewnych rodzajów wsparcia.